Karşılıksız Çek ve Ödenmeyen Senet Karşısında Alacaklı Şirketin Başvurabileceği Hukuki Yollar

I. Giriş

Orta ölçekli işletmeler bakımından bir çekin karşılıksız çıkması, çoğu zaman tek bir alacak sorununun ötesinde bir anlam taşır. Alınan çek çoğu zaman tedarikçiye ciro edilmiş, onun da kendi tedarikçisine aktardığı bir ödeme zincirinin halkası hâline gelmiştir. Zincirin bir halkasındaki temerrüt, bu nedenle şirketin kendi ödeme yükümlülüklerini ve piyasadaki itibarını da etkiler.

Alacaklının bu durumda hızlı hareket etmesi gerektiği açıktır. Ne var ki uygulamada çok sık görülen hata, hız adına usulün ihmal edilmesidir. İbraz süresinin kaçırılması, karşılıksızlık şerhinin alınmaması, çekin asıl nüshasının kaybedilmesi ya da şikayet süresinin geçirilmesi gibi hatalar, alacaklıyı kambiyo hukukunun sağladığı avantajlardan mahrum bırakır ve onu uzun sürecek bir alacak davasıyla baş başa bırakır.

II. Çekin İbrazı ve Karşılıksızlığın Tespiti

A. İbraz süreleri

Çek, görüldüğünde ödenecek bir ödeme aracıdır ve hamil tarafından kanunî süreler içinde bankaya ibraz edilmesi gerekir. Türk Ticaret Kanunu m. 796 uyarınca, düzenlendiği yerde ödenecek çekler on gün, düzenlendiği yerden başka bir yerde ödenecek çekler ise bir ay içinde ibraz edilmelidir; düzenleme ve ödeme yerinin farklı kıtalarda bulunması hâlinde bu süre üç aydır. Süreler, çek üzerinde yazılı düzenleme tarihinden itibaren işlemeye başlar.

İbraz süresinin önemi, sonuçlarının kapsamından kaynaklanır. Süresinde ibraz edilmeyen bir çek, hamil bakımından cirantalara karşı müracaat hakkının kaybedilmesi, karşılıksız çek suçu nedeniyle şikayet hakkının doğmaması ve bankanın yasal sorumluluk tutarını ödeme yükümlülüğünün ortaya çıkmaması sonuçlarını birlikte doğurur. Uygulamada, çekin düzenleyicisiyle sürdürülen ödeme görüşmeleri nedeniyle ibrazın ertelenmesi, bu hakların kaybedilmesinin en sık görülen sebebidir.

B. Karşılıksızlık şerhi ve bankanın sorumluluğu

Süresinde ibraz edilen çekin karşılığının bulunmaması hâlinde banka, hamilin talebi üzerine çekin arkasına ibraz tarihini ve karşılığın bulunmadığını gösteren bir şerh düşer. Bu şerh, TTK m. 808 uyarınca protesto yerine geçer ve hamilin cirantalar ile diğer çek borçlularına karşı müracaat hakkını kullanabilmesinin ön koşuludur. Karşılığın kısmen bulunması hâlinde hamil kısmi ödemeyi reddedemez; banka ödenmeyen kısım için şerh düşer.

5941 sayılı Çek Kanunu, hamile ayrıca bankaya karşı sınırlı bir güvence de tanımaktadır. Buna göre banka, süresinde ibraz edilip karşılıksız çıkan her çek yaprağı için Kanun'da belirlenen ve her yıl güncellenen tutara kadar ödeme yapmakla yükümlüdür. Bu tutar çoğu zaman çek bedelinin küçük bir bölümünü karşılamakla birlikte, süresinde ibrazın kaçırılmaması için ayrı bir neden oluşturmaktadır. Bankanın bu ödemesi, çek bedelinin kalanı için alacaklının diğer haklarını etkilemez.

C. Bono bakımından durum

Bonoda (emre yazılı senet) çekteki ibraz sürelerine benzer bir yapı bulunmamaktadır; senet vadesinde ödeme için gösterilir. Düzenleyene karşı takip için protesto çekilmesi gerekmez. Buna karşılık hamilin senedi ciro eden kişilere müracaat edebilmesi, kural olarak ödeme günü veya onu izleyen iki iş günü içinde ödeme protestosu çekilmesine bağlıdır. Senet üzerinde "masrafsız iade" veya "protestosuz" kaydı bulunuyorsa protesto yükümlülüğü ortadan kalkar. Senedi ciro yoluyla alan şirketlerin, cirantalara karşı müracaat hakkını korumak için protesto süresini ayrıca takip etmesi gerekir.

III. Kambiyo Senetlerine Özgü Haciz Yolu

A. Yolun özellikleri

İcra ve İflas Kanunu m. 167 ve devamı hükümlerinde düzenlenen kambiyo senetlerine özgü haciz yolu, çek ve bono alacaklısına genel ilamsız takibe göre belirgin üstünlükler sağlar. Bu yolda takip, senedin asıl nüshasının icra dairesine ibrazıyla başlatılır. İcra dairesi senedin kambiyo senedi niteliğini taşıyıp taşımadığını ve vadesinin gelip gelmediğini res'en inceler; bu şartları taşımayan bir belgeye dayanılarak bu yolla takip yapılamaz.

Borçluya gönderilen ödeme emrinde ödeme süresi on gündür. Borçlunun itiraz süresi ise beş günle sınırlıdır ve itiraz, genel ilamsız takipten farklı olarak icra dairesine değil icra mahkemesine yapılır. En önemli fark, itirazın takibi kendiliğinden durdurmamasıdır. Takip, icra mahkemesi aksine bir karar vermedikçe devam eder. Bu özellik, alacaklının borçlunun mal varlığına hızla ulaşabilmesini sağlar.

B. Borçlunun itiraz imkânları

Borçlu, icra mahkemesine imzaya itiraz, borca itiraz veya senedin kambiyo senedi niteliği taşımadığına ilişkin şikayette bulunabilir. İmzaya itiraz hâlinde mahkeme, imzanın borçluya ait olduğunu tespit ederse borçluyu inkar tazminatı ve para cezasıyla sorumlu tutabilir. Borca itiraz bakımından ise borçlu, borcun ödendiğini veya ertelendiğini resmî ya da alacaklı tarafından imzası ikrar edilmiş bir belgeyle ispat etmek zorundadır. Bu sıkı ispat kuralı, kambiyo senedinin soyut niteliğinin bir sonucudur ve alacaklının konumunu önemli ölçüde güçlendirir.

C. İhtiyati haciz

Kambiyo senedine dayanan alacaklı, takip öncesinde veya takiple birlikte mahkemeden ihtiyati haciz kararı talep edebilir. Vadesi gelmiş ve rehinle temin edilmemiş bir alacağın varlığı bu talebin temel şartıdır; kambiyo senedi, alacağın varlığı bakımından mahkemeye güçlü bir kanı sunar. Mahkeme, takdirine göre alacaklıdan teminat isteyebilir. İhtiyati haciz, borçlunun malını elden çıkarması riskine karşı en etkili koruma aracıdır ve özellikle çekin karşılıksız çıktığı ilk günlerde vakit kaybetmeden başvurulması gereken bir yoldur.

D. Kambiyo vasfını yitiren senet

Senedin kambiyo senedi niteliğini taşımaması ya da bu niteliğin sürelerin kaçırılması nedeniyle kaybedilmesi, alacağın tamamen ortadan kalktığı anlamına gelmez. Bu durumda alacaklı, senedi genel ilamsız takibe veya bir alacak davasına delil olarak kullanabilir ve alacağın dayanağı olan temel ilişkiye, örneğin satış sözleşmesine dayanarak talepte bulunabilir. Ancak bu yolda kambiyo hukukunun hızı, soyutluk ilkesi ve sıkı itiraz kuralları artık alacaklının lehine işlemez; ispat yükü ve süre bakımından alacaklının konumu belirgin biçimde zayıflar.

IV. Karşılıksız Çekte Cezai Sorumluluk

A. Suçun yapısı ve yaptırımı

Karşılıksız çek düzenlemek, Türk Ceza Kanunu'nda değil, 5941 sayılı Çek Kanunu'nun 5. maddesinde düzenlenmiş özel bir suçtur. Fiilin yaptırımı mevzuatta birkaç kez değiştirilmiş; suç olmaktan çıkarıldığı bir dönemin ardından 6728 sayılı Kanun'la yeniden suç olarak düzenlenmiştir. Yürürlükteki düzenlemeye göre, üzerinde yazılı düzenleme tarihinden itibaren süresinde ibraz edilen çekin karşılıksız çıkmasına sebebiyet veren kişi hakkında, her bir çek için bin beş yüz güne kadar adlî para cezasına hükmolunur. Hükmedilecek ceza, çek bedelinin karşılıksız kalan kısmından az olamaz. Mahkeme ayrıca kişi hakkında çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağına karar verir.

Yaptırımın uygulamadaki caydırıcılığı, infaz rejiminden kaynaklanır. Bu suçtan hükmedilen adlî para cezası ödenmezse, diğer suçlardan farklı olarak kamuya yararlı bir işte çalıştırma imkânı tanınmaksızın doğrudan hapse çevrilir. Ceza sorumluluğu bakımından çek hesabı bir tüzel kişiye aitse, çeki tüzel kişi adına düzenleyen yetkili gerçek kişi sorumlu tutulur; bu durum, borçlu şirketin yöneticilerinin çek bedelini ödeme konusunda kişisel bir motivasyon taşımasına yol açar.

B. Şikayet ve süresi

Suçun soruşturulması ve kovuşturulması hamilin şikayetine bağlıdır. Şikayet, yetkili Cumhuriyet başsavcılığına yapılır. Şikayet hakkı, karşılıksızlık işleminin yapıldığı tarihten itibaren üç ay içinde kullanılmalıdır. Bu süre, kambiyo takibinde olduğu gibi kesindir ve kaçırılması hâlinde ceza yolu bir daha açılamaz.

C. Ceza yolunun alacaklı bakımından işlevi

Ceza yolunun alacaklı için asıl önemi, alacak tahsilini kolaylaştırmasındadır. Çek Kanunu, karşılıksız kalan çek bedelinin faiziyle birlikte ödenmesi hâlinde yargılama sonucunda verilen ceza ve tedbirlerin ortadan kalkmasını ve çek düzenleme yasağının kaldırılmasını öngörmektedir. Bu nedenle şikayet, borçlu ve yöneticileri üzerinde ödemeyi teşvik eden güçlü bir baskı aracı işlevi görür.

Bununla birlikte ceza yolu ile icra yolu birbirinin alternatifi değil, tamamlayıcısıdır. Ceza yargılaması alacaklıya doğrudan bir tahsil imkânı sağlamaz; adlî para cezası hazineye ödenir. Alacaklının çek bedelini tahsil edebilmesi için icra takibini ayrıca başlatması gerekir. Uygulamada en etkili sonuç, iki yolun eş zamanlı olarak ve süreler içinde kullanılmasıyla elde edilmektedir.

V. Zamanaşımı ve Dikkat Edilmesi Gereken Süreler

Kambiyo senetlerinin alacaklıya sağladığı avantajlar, kısa zamanaşımı süreleriyle dengelenmiştir. Bu süreler, genel hükümlerdeki sürelere kıyasla oldukça kısadır ve uygulamada alacaklıların en sık hak kaybettiği noktalardan biridir.

Çek bakımından TTK m. 814 uyarınca hamilin düzenleyen, cirantalar ve diğer çek borçlularına karşı müracaat hakları, ibraz süresinin bitiminden itibaren altı ayın geçmesiyle zamanaşımına uğrar. Bu, düzenleme tarihinden itibaren değerlendirildiğinde aynı yerde ödenecek bir çek için yaklaşık altı ay on günlük bir süre anlamına gelir. Ödeme görüşmeleriyle geçirilen birkaç ay, bu sürenin büyük kısmını tüketebilir.

Bono bakımından süreler, borçlunun konumuna göre farklılaşır. Senedi düzenleyene karşı talepler vadeden itibaren üç yılda zamanaşımına uğrar. Hamilin cirantalara karşı müracaat hakları ise protesto tarihinden, protestosuz kaydı bulunan senetlerde vadeden itibaren bir yılda zamanaşımına uğrar. Senedi ödeyen cirantanın kendisinden önceki cirantalara müracaatı için öngörülen süre ise altı aydır.

Alacaklı şirket bakımından bu tabloya, daha önce değinilen çek ibraz süreleri ve üç aylık şikayet süresi de eklendiğinde, karşılıksız çek veya ödenmeyen senetle karşılaşılan ilk günlerde verilecek kararların bir kısmının geri alınamaz sonuçlar doğurduğu görülür. Bu nedenle her çek ve senet için ibraz, protesto, şikayet ve zamanaşımı tarihlerinin ayrı ayrı hesaplanarak kayıt altına alınması, alacak yönetiminin vazgeçilmez bir parçası olarak görülmelidir.

VI. Alacaklı Şirketler İçin Önleyici Tedbirler

Karşılıksız çek ve ödenmeyen senet riskini tamamen ortadan kaldırmak mümkün değildir; ancak bu riskin büyük ölçüde yönetilmesi mümkündür. Uygulamada alacaklı şirketlerin uğradığı kayıpların önemli bir bölümü, çek veya senedin kabul edildiği aşamada alınmayan tedbirlerden kaynaklanmaktadır.

Bu tedbirlerin ilki, çekin kabul edilmesinden önce düzenleyicinin çek ödeme geçmişinin incelenmesidir. Kare kodlu çeklerde, düzenleyicinin karşılıksız çek geçmişi ve çek yaprağının gerçekliği, bankacılık sistemi üzerinden sunulan raporlama imkânlarıyla kısa sürede kontrol edilebilmektedir. Bu kontrol, özellikle ilk kez çalışılan bir müşteriden veya ciro yoluyla alınan çeklerde, hiçbir masraf gerektirmeyen ancak riski belirgin biçimde azaltan bir adımdır.

İkinci olarak, çek veya senedi tüzel kişi adına imzalayan kişinin temsil yetkisinin imza sirküleri üzerinden kontrol edilmesi gerekir. Yetkisiz bir kişi tarafından imzalanmış bir senet, şirkete karşı kambiyo takibinin dayanağı olamaz ve alacaklıyı uzun sürecek bir ispat tartışmasıyla karşı karşıya bırakır. Ciro yoluyla alınan çeklerde ciro zincirinin kesintisiz olması da aynı öneme sahiptir.

Üçüncü olarak, yüksek tutarlı veya uzun vadeli satışlarda çek ya da senede ek olarak kişisel kefalet, banka teminat mektubu veya taşınmaz rehni gibi ek teminatların alınması düşünülmelidir. Özellikle borçlu şirketin ortaklarından veya yöneticilerinden alınacak şahsi kefalet, şirketin ödeme gücünü kaybettiği durumlarda alacaklıya ikinci bir tahsil kaynağı sağlar.

Son olarak, alınan çek ve senetlerin asıllarının güvenli biçimde muhafaza edilmesi, bankaya tahsile verilen çeklerin ibraz süreleri içinde işleme konulduğunun takip edilmesi ve vadesi gelen bir senedin ödenmemesi hâlinde ilk iş günlerinde hukuki değerlendirme yapılması, sürelerin kaçırılmasının önüne geçen temel uygulamalardır. Asıl nüshası kaybedilen bir kambiyo senedi için iptal davası açılması gerekeceğinden, belgenin kaybedilmesi başlı başına önemli bir zaman kaybına yol açar.

VII. Sonuç

Karşılıksız çek ve ödenmeyen senet karşısında alacaklı şirket, hukuk düzeninin sağladığı en güçlü tahsil araçlarından bir kısmına sahiptir. Kambiyo senetlerine özgü haciz yolu, itirazın takibi durdurmaması ve borca itirazın sıkı ispat kurallarına bağlanması nedeniyle alacaklıya hızlı bir tahsil imkânı sunar. Karşılıksız çek suçu ise ödeme baskısı yaratan etkili bir tamamlayıcı araçtır.

Ne var ki bu araçların her biri, kısa ve kesin sürelere bağlanmıştır. İbraz, protesto, şikayet ve zamanaşımı sürelerinden birinin kaçırılması, alacaklıyı kambiyo hukukunun avantajlarından mahrum bırakır ve tahsil sürecini önemli ölçüde uzatır. Bu nedenle alacaklı şirketlerin, çek ve senet kabulünden itibaren süreleri takip eden ve temerrüt anında hangi adımların hangi sırayla atılacağını önceden belirleyen bir alacak yönetimi yapısına sahip olmaları, tahsil başarısını doğrudan belirleyen bir unsurdur.

Yararlanılan mevzuat

•         6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu, çek ve bonoya ilişkin hükümler (m. 714, 749, 778, 780 vd., 796, 808, 814)

•         5941 sayılı Çek Kanunu, m. 3, 5

•         6728 sayılı Kanun (karşılıksız çekin yeniden suç olarak düzenlenmesi)

•         2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu, m. 167-176, 257 vd.

Hukuki uyuşmazlıkların sonucu, çoğu zaman talebin haklılığından çok, hakkın süresi içinde ve usulüne uygun yollarla ileri sürülüp sürülmediğine bağlı olarak belirlenmektedir. Mevzuatta öngörülen pek çok süre hak düşürücü nitelik taşımakta olup bu sürelerin geçirilmesi ya da usule ilişkin kuralların gözetilmemesi, esasen haklı olan bir talebin dahi hukuken korunamaması sonucunu doğurabilmektedir. Her hukuki mesele, ilgili mevzuat, yargı kararları ve somut olayın kendine özgü koşulları birlikte değerlendirilerek ele alınmayı gerektirmekte; genel nitelikteki bilgilendirmeler ise bu değerlendirmenin yerini tutmamaktadır. Bu itibarla, hukuki sonuç doğurabilecek herhangi bir işlem veya uyuşmazlık söz konusu olduğunda, sürecin başlangıç aşamasında bir avukattan hukuki destek alınması; olası hak kayıplarının önlenmesi, telafisi güç zararların ve gereksiz masrafların önüne geçilmesi ile uyuşmazlığın en uygun yoldan çözüme kavuşturulması bakımından büyük önem arz etmektedir.

Av. Hüseyin Can Hayta
Ekim 2026